Με οδηγό ένα ημερολόγιο κεκαλυμμένο με τον τίτλο «Βιβλίο Συνταγών» ξεκινά να ξετυλίσσεται η οικογενειακή ιστορία της Φιλιώς Μπαλτατζή, κατοίκου Σμύρνης με ελληνική καταγωγή. Αφορμήτης αφήγησης αποτελεί ο ερχομός προσφύγων από την Συρία στα νησιά του Αιγαίου και η εκκίνηση της αναδρομής  γίνεται από την (πλέον ηλικιωμένη) εγγονή της πρωταγωνίστριας—και συνονόματή της— Φιλιώ Γουίλιαμς.

Απευθύνεται στην δική της εγγονή η οποία αγωνιά για την συναναστροφή της γιαγιάς της με τους ανθρώπους που έχουν μόλις καταφτάσει στα παράλια της Μυτιλήνης και της δίνει το ημερολόγιο που περιέχει την αφήγηση της Σμυρνιώτισσας Φιλιώς, προκειμένου να διαβάσει για τα βιώματα μιας γυναίκας από την οικογένειά της, που έζησε στην Σμύρνη για πολλά χρόνια, συμπεριλαμβανομένων των ετών 1916-1922.

Η κινηματογραφική παραγωγή σε σκηνοθεσία του Γρηγόρη Καραντινάκη και σε σενάριο των Μιμή Ντενίση και Μάρτιν Σέρμαν μπορεί να ξεκινάει τοποθετημένη στο παρόν, στο μεγαλύτερο όμως μέρος της ξετυλίσσεται στο παρελθόν, έχοντας ως επίκεντρο την ιστορία της συγκεκριμένης οικογένειας και της ζωής της στην Σμύρνη τα χρόνια πριν τον διωγμό των Ελλήνων. Η διαχρονικότητα της προσφυγιάς φαίνεται ακριβώς από τον τρόπο που ξεκινά η ταινία.

Το βίωμα των ανθρώπων που αποχωρίζονται την πατρίδα τους με την βία, αναδεικνύεται μέσα από την θέαση των εμπειριών ανθρώπων καθημερινών που έζησαν στην Μικρά Ασία. Ανάμεσά τους Έλληνες, Τούρκοι, Ιταλοί, Αρμένιοι, Γάλλοι και Άγγλοι, οι οποίοι συνυπήρχαν με τις συμφωνίες και τις διαφωνίες τους, αναπτύσσοντας σχέσεις βασισμένες στην κοινή τους καθημερινότητα.

Στο σπίτι της οικογένειας Μπαλτατζή, αναπτύχθηκαν φιλίες, έρωτες και συναναστροφές άνευ εθνικού ή ταξικού προσδιορισμού. Η πλοκή ξετυλίχθηκε σε χρόνια πολέμου, κατά τη διάρκεια των οποίων όλοι όσοι γνώριζαν καλά την Σμύρνη και την ένιωθαν σπίτι τους (ένα πολυπολιτισμικό «σπίτι»), προσπαθούσαν να προσδιορίσουν την εθνική τους ταυτότητα, εμπλεκόμενοι άλλοτε σε πολιτικού τύπου συζητήσεις και διενέξεις και άλλες φορές σε σχέσεις ζωής, με κοινές δραστηριότητες όπως η μαγειρική, ή κουβέντες στις οποίες τονίζονταν τόσο οι διαφορές τους όσο και όλα όσα τους ένωναν.

Η σταδιακή ενημέρωση των κατοίκων για την έκβαση των πολεμικών και πολιτικών συμβάντων, ήταν αναπόφευκτο να μην οδηγήσει στην διαβάθμιση της πλοκής και στην εξέλιξή της.

Η αφήγηση ξεκινά με την παρουσίαση ενός κοσμοπολίτικου περιβάλλοντος εντός του οποίου λάμβαναν χώρα θέματα καθημερινά, όπως επικείμενοι γάμοι (18χρονη Λευκοθέα [Αναστασία Παντούση] και Άγγλος γόνος πλούσιας οικογένειας) , κρυφές σχέσεις μεταξύ προσωπικού και «αφεντών» (Βασίλης και Ζαχαρούλα, οι γονείς της νεαρής κοπέλας στα παράλια της Μυτιλήνης στην αρχή της ταινίας), φιλίες ανάμεσα σε Έλληνες και Τούρκους (ο Έλληνας Σμυρνιός παππούς τον ρόλο του οποίου ερμηνεύει ο Γιάννης Βογιατζής και ο Τούρκος Σμυρνιός παππούς, που έμειναν μαζί ως το τέλος), ανθρώπινες σχέσεις εμπιστοσύνης, όπως εκείνη της Φιλιώς και της φίλης της από την Αρμενία (Ταμίλλα Κουλίεβα) ή της οικονόμου του σπιτιού (Ντίνα Μιχαηλίδου) και πολλές ακόμα.

Η συνέχεια όμως περιλαμβάνει «ανατροπές» για τους πρωταγωνιστές, τις οποίες, εκατό χρόνια μετά οι θεατές γνωρίζουν, και στο σημείο αυτό φανερώνεται ένα είδος τραγικής ειρωνείας.

Για τους ίδιους τους ήρωες εντούτοις, όσα συμβαίνουν είναι ανατρεπτικά και παρότι συνεχώς η πραγματικότητά τους μεταβάλλεται από κινήσεις διπλωματικές και πολεμικές, η ελπίδα τους δεν χάνεται σχεδόν ως την τελευταία στιγμή.

Είτε ήταν Βενιζελικοί είτε φιλοβασιλικοί, είτε υποστήριζαν τον Κεμάλ, ή ακόμα και αν ήθελαν να παραμείνουν «Σμυρνιοί» που ταυτοχρόνως αναζητούσαν και την δεύτερη ταυτότητά τους, όλοι ήρθαν αντιμέτωποι με την ίδια κατάσταση: εκείνη της βίας και της εκδίκησης.

Πολλές είναι οι εικόνες που έχει κανείς να θυμάται βλέποντας την ταινία αυτή. Ακόμα περισσότερες οι φράσεις, όπως «Πώς γίνεται να σβήσει σε μια στιγμή μια ολόκληρη ζωή;»

Πρόκειται για παράθεση βιωμάτων, από μια περισσότερο καλλιτεχνική σκοπιά, με σκηνικά στο Φάληρο τα οποία εν τέλει καταστράφηκαν, με στιγμιότυπα από την Λέσβο, την Χίο, την Αθήνα και τον Πειραιά που όλα τους περικλείονται από την βιωματική αφήγηση που την διαπερνά η Ιστορία, άλλοτε όπως την είδαν οι Έλληνες, άλλοτε όπως την βίωσαν οι υπόλοιποι κάτοικοι της Σμύρνης.

Θα ήταν παράτολμο να ζητούσε κανείς να περιείχε η παραγωγή της Tanweer περισσότερες πολεμικές ή πολιτικές σκηνές, δεδομένου ότι δεν πρόκειται για παράθεση γεγονότων, αλλά για «ανάγνωση»  ημερολογίου.

Μια ανάγνωση που έγινε με την σκηνοθετική πινελιά του Γρηγόρη Καραντινάκη, την συγγραφική και θεατρική εμπειρία της Μιμής Ντενίση, η ερμηνεία της οποίας ήταν βασισμένη σε έναν ρόλο που ίδια δημιούργησε (τον ρόλο της ισορροπημένης γυναίκας και οικογενειάρχη μα και κοσμοπολίτισσας Σμυρνιάς) και την συμβολή πολλών ανθρώπων όπως μουσικών, φωτογράφων, μακιγιέρ τα ονόματα των οποίων περιέχονται στις πληροφορίες.

Αξίζει να σχολιαστούν θετικά οι ερμηνείες ανθρώπων όπως ο Burak Hakki ή ο NathanThomas οι ρόλοι των οποίων κινούνταν μεταξύ της συγκατάβασης και της αμφιβολίας, μέσα στο κοινό για όλους πολιτικό και κοινωνικό σκηνικό.

Ο χαρακτήρας που υποδύθηκε ο BurakHakki ήταν ο Τούρκος που επιθυμούσε μια καλύτερη ζωή βασισμένη στην αυτονομία, είχε όμως δεθεί με τα αφεντικά του που ήταν Έλληνες μόνιμοι κάτοικοι της Σμύρνης, και ιδίως με την Φιλιώ. Ο ρόλος ήταν βασισμένος αφενός στην προσπάθεια υποστήριξης των ανθρώπων που ήταν πια σαν οικογένειά του, αφετέρου στην επιθυμία για εθνική ανεξαρτησία.

Όπως ο Τούρκος συντοπίτης του, έτσι και ο νεαρός Βασίλης (Γιάννης Εγγλέζος), πολέμησε στο μέτωπο, από την αντίθετη όμως σκοπιά. Αποσπάσματα από τις μάχες είδαμε ελάχιστα, ωστόσο κάθε θεατής μπόρεσε να βιώσει εμμέσως την θλίψη που διακατείχε και τους δύο, αλλά και την αποφασιστικότητα για μια νίκη που θα τους επέφερε την δικαίωση που επιθυμούσαν.

Να δικαιωθεί επιθυμούσε και ο πατέρας του Βασίλη και σύζυγος της Φιλιώς (Λεωνίδας Κακούρης) με έναν τρόπο διαφορετικό, θα λέγαμε, περισσότερο πολιτικά επιφορτισμένο, καθώς ήταν έντονο το ενδιαφέρον του για την θέση της Ελλάδας πάνω στο ζήτημα της ενσωμάτωσης των ανατολικών περιοχών στην ελληνική επικράτεια.

«Πολλές οι σκοτούρες», όπως εξομολογήθηκε, ανάμεσα στις οποίες ήταν και οι διαφωνίες με τον αδελφό του (Κρατερός Κατσούλης), ο οποίος είχε διαφορετική αντίληψη του ελληνικού πολιτικού γίγνεσθαι. Η σχέση που αναπτύχθηκε ανάμεσα στα δύο αδέλφια, με τις διαφωνίες και τις συμφιλιώσεις, έθεσε για ακόμα μια φορά κατά τη διάρκεια της προβολής, στο επίκεντρο την έννοια «οικογένεια», η οποία είναι αναπόσπαστο κομμάτι της αφήγησης.

Μετά από τρία συνεχόμενα χρόνια θεατρικών επιτυχιών, έγινε πραγματικότητα η σύνθεση της πατραγωγής αυτής, στην οποία έπαιξαν σημαντικό ρόλο ονόματα όπως η Ναταλία Δραγούμη και η Κατερίνα Γερωνικολού.

Τελικά, κάνει η Ιστορία κύκλους; Και αν ναι, με ποιες μορφές και με ποιες συνέπειες; είναι ένα μόνο από τα ερωτήματα που προβληματίζουν όποιον βγαίνει από τις κινηματογραφικές αίθουσες με ανάμεικτα συναισθήματα μα και με διάθεση να αναζητήσει ιστορικές πηγές σε σχέση με τα γεγονότα που (αναγκαστικά) περιβάλλουν αυτή την οικογενειακή μαρτυρία μιας γυναίκας που έζησε όχι μόνο την προσφυγιά, αλλά και πολλαπλές μορφές απώλειας.

Ακριβώς όπως η φίλη της από την Αρμενία που πρόσφατα είχε χάσει την οικογένεια της για παρεμφερείς λόγους.

Η ταινία προβάλλεται στην OdeonVesoMare και αυτή την εβδομάδα.

Πληροφορίες

Διάρκεια: 144 λεπτά

Είδος:Δράμα, Βιογραφική, Αυτοβιογραφική

Έτος Παραγωγής: 2020

Σενάριο: Μιμή Ντενίση και Martin Sherman – με βάση το ομώνυμο βιβλίο και έργο στο θέατρο της Μιμής Ντενίση

Σκηνοθεσία: Γρηγόρης Καραντινάκης

Παραγωγή: Διονύσης Σαμιώτης

Executive Producers: Joseph Samaan, ΜιμήΝτενίση

Πρωταγωνιστέςκαιπρωταγωνίστριες:ΜιμήΝτενίση, ΛεωνίδαςΚακούρης, ΓιάννηςΒογιατζής, ΚρατερόςΚατσούλης, Burak Hakki, ΚατερίναΓερονικολού, ΑναστασίαΠαντούση, Nathan Thomas, ΓιάννηςΕγγλέζος, ΤαμίλλαΚουλίεβα, ΝτίναΜιχαηλίδου, Daphne Alexander, ΝέδηΑντωνιάδου, Daniel Crossley, Duncan Skinner, ΧρήστοςΣτέργιογλου, ΚώσταςΚορτίδης, ΈφηΓούση, Fotina Papatheodorou

Guest stars: Vanessa Redgrave, Susan Hampshire, Rupert Graves

Διεύθυνση Φωτογραφίας: Σίμος Σαρκετζής

Μοντάζ: Λάμπης Χαραλαμπίδης

Σχεδιασμός παραγωγής: Ηλίας Λεδάκης, Μιχάλης Σαμιώτης, Γιάννης Παπαδόπουλος

Ενδυμασίες: Φωτεινή Δήμου

Καλλιτεχνική επιμέλεια: Μιμή Ντενίση

Σκηνοθέτης Casting: Μάκης Γαζής

Ηχητικά: Νίκος Μπουγιούκος

Μακιγιάζ: Δήμητρα Γιατράκου

Κομμωτική επιμέλεια: Ιουλία Συγριμή

VFX: Αντώνης Κοτζιάς – Υafka

Line παραγωγός: Φένια Κοσοβίτσα

Associateπαραγωγοί:MartinSherman, Νάνσυ Κοκολάκη

Από Tanweer Productions.