Ο κρυστάλλινος κόσμος των ορυκτών

Τι άραγε ονομάζουμε ορυκτό, τι είναι ορυκτολογία, γιατί μαγεύει αυτός ο εντυπωσιακός κρυσταλλικός κόσμος; Ερωτήσεις που θα απαντήσουμε μέσα από φωτογραφίες και κείμενα ερχόμενοι κοντά με τα πολύχρωμα στολίδια της φύσης.


Ορυκτά


Αιματίτης

Αιματίτης

Τι είναι ενα ορυκτό

Η λέξη Ορυκτό έχει τις ρίζες της στην αρχαιότητα. Την χρησιμοποιούσαν τότε για να καθορίσουν ένα μέρος μεταλλεύματος ή πετρώματος από το οποίο μπορούσαν να βγάλουν ένα μέταλλο. Αναφερόμενοι στην λέξη Ορυκτό ονομάζουμε κάθε χημικό στοιχείο ή ανόργανη ένωση φυσικής προέλευσης, που βρίσκεται στο έδαφος ή στο υπέδαφος  αποτελώντας συστατικό των πετρωμάτων από τα οποία αποτελείται ο στερεός φλοιός της Γης.

Σύμφωνα με τον επιστημονικό όρο ως Ορυκτό είναι κάθε τι φυσικό (δεν συντίθενται στα εργαστήρια), ομογενές (αποτελείται από μια και μοναδική στερεή φάση), ανόργανο στερεό (αποκλείει τα υγρά και τα αέρια),με χαρακτηριστική κρυσταλλική δομή (όλα τα ορυκτά πρέπει να είναι κρυσταλλικά,παρουσιάζοντας ταξινομημένη ατομική δομή), και καθορισμένη χημική σύσταση (ένα ορυκτό είναι μια χημική ένωση, και θα πρέπει να εκφράζεται με ένα χημικό τύπο). 


Ορυκτά

Η νομοθεσία

Η συλλογή ορυκτών, σε μουσεία είτε ιδιωτικές συλλογές, είναι συνήθης σε παγκόσμιο επίπεδο, εντούτοις πρέπει να γίνεται σύμφωνα με την νομοθεσία της κάθε Χώρας και χωρίς να παραβλέπεται η ιστορική και πολιτιστική παρακαταθήκη των ορυκτών για την κάθε περιοχή.


Τι είναι η ορυκτολογία

Η ορυκτολογία αποτελεί έναν από τους κλάδους της Γεωλογίας και έχει ως αντικείμενο της τη μελέτη των στερεών συστατικών του στερεού φλοιού της Γης. Ασχολείται με την ανάπτυξη των βασικών εννοιών και φυσικών ιδιοτήτων των ορυκτών (λάμψη, χρώμα, σκληρότητα), αναλύει και περιγράφει τα διάφορα μορφολογικά στοιχεία των ορυκτών, καθώς ερευνά επίσης την δομή τους (κρυσταλλικό πλέγμα, συμμετρία) και την χημική ιδιότητα τους. Μελετά την προέλευση των ορυκτών και την οικονομική σημασία και χρήσεις τους.

Η Ορυκτολογία έρχεται σε στενή επαφή με την Πετρολογία, την Κοιτασμολογία, τη Γεωχημεία και την Κρυσταλλογραφία, αφού τα ορυκτά όπως γνωρίζουμε είναι κρυσταλλικά σώματα, ενώ τα πετρώματα αποτελούνται από σύνολο ορυκτών.


Ενας καμβάς ζωγραφικής που σε σαγηνεύει


Ορυκτά

Λαύριο, η Μέκκα της Γεωλογίας

Το Λαύριο βρίσκεται περίπου 60χλμ. από την Αθήνα οδικώς και είναι μια μικρή πόλη στο νοτιοανατολικό μέρος της Αττικής. Έμεινε γνωστό από την αρχαιότητα για την εξόρυξη ασημιού, και ήταν μια από τις κύριες πηγές εισοδήματος της πόλης - κράτους της Αθήνας για την παραγωγή νομισμάτων και την χρηματοδότηση του Αθηναϊκού στόλου. Το Λαύριο στο παρελθόν υπήρξε μια βιομηχανική πόλη με μεγάλο αριθμό βιομηχανιών, όμως μετά το οριστικό κλείσιμο των μεταλλείων (περίπου το  1980) και των περισσοτέρων βιομηχανιών, ακολουθησε μια περίοδο οικονομικής κρίσης και αυξημένης ανεργίας.

Η ονομασία Λαύρ(ε)ιο  προέρχεται από το λαύρα, λαύρη που σημαίνει τη στενωπό, πέρασμα, τη στοά, τον υπόγειο στενό διάδρομο, τη μεταλλευτική στοά.


Ορυκτά

Λαύριο, η ιστορία

Η μεταλλευτική δραστηριότητα στην περιοχή του Λαυρίου ξεκίνησε πολύ πριν το 3.000 Π.Χ. Η εκμετάλλευση των μεταλλείων συνεχίστηκε μέχρι και τον 6ο αιώνα Π.Χ. οπότε και αναφέρεται συστηματική και εντατική εκμετάλλευση των αργυρομολυβδούχων μεταλλευμάτων. Από τις αρχές του 6ου αιώνα Π.Χ. η Αθήνα, χρησιμοποιώντας Άργυρο από τα μεταλλεία Λαυρίου, έκοψε ασημένια νομίσματα, τις περίφημες "λαυρεωτικές γλαύκες".

Την εποχή του Πεισίστρατου δόθηκε ιδιαίτερη σημασία στην εκμετάλλευση των μεταλλείων και τα έσοδα διατέθηκαν για δημόσια έργα. Με τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη που πραγματοποιήθηκαν μετά την πτώση της τυραννίδας τα μεταλλεία κρατικοποιήθηκαν. Μετά την μάχη του Μαραθώνα, ο Θεμιστοκλής έπεισε τους Αθηναίους να διαθέσουν το εισόδημα που προερχόταν από τα ορυχεία για την κατασκευή πλοίων. Έτσι, θέσπισε την θεμελίωση του Αθηναϊκού πολεμικού ναυτικού και κατέστησε δυνατή την νίκη στην ναυμαχία της Σαλαμίνας.


Φθορίτης

Φθορίτης

Τα ξύλινα τείχη θα σώσουν τας Αθήνας

Ηταν το 480 π.Χ. όταν οι Πέρσες, με αναρίθμητο στρατό και πλοία, είχαν εισβάλει στην Ελλάδα και προχωρούσαν προς την Αθήνα.

Μπροστά σε αυτό τον κίνδυνο, οι Αθηναίοι μεταβήκανε στο μαντείο των Δελφών όπου και ζήτησαν χρησμό από το μαντείο των Δελφών για το τι μπορούν να κάνουν. Η απάντηση του μαντείου ήταν ότι «τα ξύλινα τείχη θα σώσουν τας Αθήνας». Ο Αθηναίος στρατηγός Θεμιστοκλής ερμηνεύοντας τον χρησμό θεώρησε οτι τα ξύλινα τείχη είναι τα πλοία. Στην Αθήνα δεν ερμήνευσαν σωστά τον χρησμό, θεωρώντας ότι τα ξύλινα τείχη είναι όντως τείχη που πρέπει να χτίσουν γύρω από την Ακρόπολη και με αυτό το τρόπο θα προστατεύσουν την Αθήνα.

Πως όμως συνδέεται η ιστορία μας με τα μεταλλεία του Λαυρίου;

Οι πολεμικές προετοιμασίες απόκρουσης των Περσών (Μάχη του Μαραθώνα) βασίστηκαν στον άργυρο που εξορυσσόταν στα μεταλλεία.

Το 482 π.Χ. εντοπίζεται ένα νέο μεγάλο αργυρούχο κοίτασμα στην περιοχή και ο Θεμιστοκλής πείθει τους Αθηναίους να διατεθούν τα προερχόμενα από αυτό έσοδα για την κατασκευή ενός ισχυρού στόλου. Η Αθήνα διέθετε ήδη 70 πολεμικά πλοία και με τα χρήματα από τα μεταλλεία κατασκεύασε άλλα 130. Με τα πλοία αυτά η Αθήνα κατάφερε να αποκρούσει τις δυνάμεις του Ξέρξη, ο οποίος έχοντας περάσει τις Θερμοπύλες κατέβαινε προς την πόλη. Ο αθηναϊκός στόλος, έχοντας αποκτήσει την απαιτούμενη ισχύ, αντιμετώπισε τον Περσικό στην περίφημη Ναυμαχία της Σαλαμίνας στερώντας απο τις Περσικές δυνάμεις της ξηράς τις προμήθειες και τη δυνατότητα ανεφοδιασμού τους.


Γαληνίτης, ορυκτό του Λαυρίου που περιέχει μόλυβδο και άργυρο

Γαληνίτης

Γαληνίτης

Λαύριο, η ιστορία

Υπολογίζεται ότι από τον 7ο μέχρι το 1ο αιώνα π.Χ. από τα μεταλλεία εξορύχθηκαν 3.500 τόνοι αργύρου και 1.4000.000 τόνοι μολύβδου. Η μέγιστη παραγωγή παρατηρήθηκε κατά τα κλασσικά χρόνια με μέση ετήσια παραγωγή 30 τόνους αργύρου.

Τα ορυχεία του Λαυρίου, τα οποία ανήκαν στο κράτος, και στα οποία εξορυσσόταν άργυρος, δίνονταν για την αξιοποίησή τους σε «εργολάβους» για ένα συγκεκριμένο σταθερό ποσό και ένα μέρος της εργασίας, ενω οι σκλάβοι μισθώνονταν αποκλειστικά. Σημαντικό γεγονός στην ιστορία του Λαυρίου ήταν η επανάσταση των δούλων της Λαυρεωτικής, το 413 π.Χ., κατά τη διάρκεια της Σπαρτιατικής κατάληψης της Δεκελείας. Στο διάστημα αυτό οι Αθηναίοι αναγκάστηκαν να κόψουν χάλκινα νομίσματα.


Ορυκτά

Λαύριο, η ιστορία

Ο αρχαίος τρόπος εξόρυξης του μεταλλεύματος πραγματοποιείτο με την διάνοιξη στοών και φρεάτων. Η επεξεργασία του μεταλλεύματος γινόταν με εμπλουτισμό σε επίπεδα και κυκλικά (ελικοειδή) "πλυντήρια", ενώ ακολουθούσε η εκκαμίνευση σε κτιστούς φούρνους. Λόγω μεγάλης έλλειψης νερού, κατασκευάζονταν δεξαμενές στις οποίες συνέλεγαν το νερό της βροχής. Στοές, πηγάδια, δεξαμενές νερού, φούρνοι, ίχνη από κατοικίες κοιλώματα και άλλες εγκαταστάσεις σώζονται σε δεκάδες σημεία της Λαυρεωτικής, ορατές ακόμη και σήμερα.


Ορυκτά


Ορυκτά

Μεταλλεία Λαυρίου

Η Ελλάδα, παρά τη μικρή της έκταση, συγκαταλέγεται ανάμεσα στις πλουσιότερες χώρες σε αριθμό ορυκτών του κόσμου.

Στα μεταλλεία ανευρίσκονται σύμφωνα με το βιβλίο "Στο δρόμο του Μεταλλωρύχου" 470 είδη ορυκτών αριθμός που αντιστοιχεί στο 12,3% των ορυκτών που είναι γνωστά στον κόσμο (3.800 είδη περίπου), τα 19 από τα οποία αποτελούν χαρακτηριστικά για την περιοχή όπως ο λαυριονίτης, ο σερπιερίτης, ο κτενασίτης, ο γεωργιαδεσίτης, ο θορικοσίτης, ο καμαριζαΐτης, ο ανναβεργίτης κ.ά. Το Λαύριο έχει χαρακτηριστεί ως φυσικό ορυκτοχημικό εργαστήριο. Σήμερα το Λαύριο έχει την μεγαλύτερη ποικιλία διαφορετικών ορυκτών στον κόσμο με 705 διαφορετικά ορυκτά! Χαρακτηρίζεται και ως η "χώρα των στοών".

Διάσπαρτα σε όλη την περιοχή βρίσκονται εκατοντάδες μικρά μεταλλεία, φρέατα, στοές και διανοίξεις, οι περισσότερες με διεύθυνση από Βορρά  προς Νότο προς την περιοχή του Σουνίου.

Η περιοχή του Λαυρίου κατέχει την 4η θέση στον κόσμο σε αριθμό ορυκτών ενώ ακόμη μέχρι και σήμερα ανακαλύπτονται στις υπόγειες στοές της Λαυρεωτικής γης νέα ορυκτά. Εκθαμβωτικές συλλογές από ορυκτά, ευρήματα της Λαυρεωτικής γης μπορεί καποιος να θαυμάσει στα Μουσεία του Αγ. Κωνσταντίνου στην Καμάριζα και στο Ορυκτολογικό Μουσείο του Λαυρίου

Το πέρασμα του χρόνου κατέστησε για εμάς τους νεότερους τις γαλαρίες ως μνημεία της βιομηχανικής αρχαιολογίας και του μεταλλευτικού μας τεχνολογικού πολιτισμού, ενώ αποτελούν και μέρος της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.


Οι Στοές των Μεταλλείων


Στοά Μεταλείου

Η ιστορία πίσω απο τις στοές των Μεταλλείων

Οι εξορυκτικές αλλά και οι άλλες εργασίες γίνονταν από δούλους, που κυριότερη πηγή προμήθειάς τους ήταν οι πόλεμοι. Η πώληση των δούλων στα σκλαβοπάζαρα κατά την κλασική εποχή κυμαίνονταν από 130 ως 195 δρχ. Η διαφορά στην τιμή πώλησης ήταν ανάλογα με την ηλικία και τη σωματική τους δύναμη, ενώ η τιμή "ενοικίασης" από τους ιδιοκτήτες τους, στους εργολάβους των μεταλλείων γινόταν ως προς 60 δρχ. τον χρόνο.

Οι συνθήκες εργασίας στα ορυχεία ήταν πολύ σκληρές, με αποτέλεσμα ο μέσος όρος ζωής ενός μεταλλωρύχου να μην ξεπερνά τα 5 με 6 χρόνια. Απόρροια των δυσμενών αυτών συνθηκών ήταν κατά τα χρόνια του Πελοποννησιακού πολέμου 20.000 δούλοι, που οι περισσότεροι από αυτούς εργάζονταν στα μεταλλεία του Λαυρίου να  δραπετεύσουν στους Σπαρτιάτες, μόλις οι τελευταίοι κατέλαβαν τη Δεκέλεια.


Στοά Μεταλείου

Η ιστορία πίσω απο τις στοές των Μεταλλείων

Μέσα από έρευνες που έχουν γίνει, θεωρείται ότι τα ορυχεία του Λαυρίου, είχαν απλωθεί κατά την αρχαιοελληνική περίοδο σε μια έκταση 40 τ. χλμ. στη Λαυρεωτική, στο τρίγωνο Καμάριζα – Σούριζα – Πλάκα, και έχουν ανακαλυφθεί πάνω από 1000 φρέατα κι άλλες τόσες περίπου στοές.

Με τα τότε εξορυκτικά μέσα που ήταν ένα σφυρί (2.5 κιλά βαρύ και η μια του άκρη ήταν επίπεδη, ενώ η άλλη μυτερή), ένα καλέμι (μακρύ 0,20-0,35 μ. και κατέληγε σε μια τετραεδρική αιχμή), και μια αξίνα (κασμάς, εφοδιασμένος με στειλιάρια (ξύλινα στελέχη) μήκους 0,40 μ.), ο κάθε μεταλλωρύχος μπορούσε ν’ ανοίξει το μήνα 12 μ. στοά (με διαστάσεις: ύψος 0,50 -0,60 μ. που σπάνια έφθανε το 1μ. και πλάτος 0,60-0,90) και 5 μ. πηγάδι (με διαστάσεις: 1,30 Χ 1,90 μ. και σπάνια 1,90 Χ 2 μ. και ήταν βαθιά κατά κανόνα.  Το βαθύτερο που ανακαλύφθηκε ως τώρα φθάνει τα 119 μ.).


Εξόρυξη μεταλλεύματος (πηγή: Κονοφάγος Κ. "Το αρχαίο Λαύριο")

Η ιστορία πίσω απο τις στοές των Μεταλλείων

Το άνοιγμα των φρεάτων και στοών αποσκοπούσε στην εύρεση του μεταλλεύματος. Ο μεταλλευτής αφού αποσπούσε μικρά κομμάτια από το μετάλλευμα με το σφυρί και το καλέμι, έπειτα με τους μεταφορείς δούλους τα μετέφερε μέσα σε δερμάτινους ή πλεκτούς με σπάρτο σάκους στους τόπους της παραπέρα επεξεργασίας τους. Στην επιφάνεια ανεβάζονταν από τα πηγάδια με ανέλκυση.

Η περισσότερη εξορυκτική εργασία γινόταν στις στοές που ήταν ελικοειδείς ακολουθώντας τη φλέβα του μεταλλεύματος, στα κοιλώματα των οποίων ( τοίχοι ) τοποθετούνταν πήλινες ελαιολυχνίες προσφέροντας απλόχερα το φως τους και κρατούσαν 10 ώρες, όση δηλαδή ήταν και η διάρκεια εργασίας κάθε ομάδας στα ορυχεία.

Οι μεταλλωρύχοι δούλοι λόγω του μικρού ύψους των στοών,  εργάζονταν μέσα σ’ αυτές ξαπλωμένοι πλάγια ή ανάσκελα. Εργάζονταν σχεδόν ολόγυμνοι, με τα πόδια αλυσοδεμένα, για να μη μπορούν να ξεφύγουν από την δουλειά και έφερναν στο σώμα τους πυρότυπη (εγκεκαυμένη) τη σφραγίδα του κυρίου τους, λέει ο Α. Zimmern. Παρόλα αυτά, η τροφή τους ήταν αρκετά ικανοποιητική, για να μπορούν ν’ αντέχουν περισσότερο χρόνο. Ο αυξημένος όγκος παραγωγής μεταλλεύματος είχε ως αποτέλεσμα η εργασία στα ορυχεία να μην σταματούσε ποτέ, συνεχιζόταν με βάρδιες όλο το 24ωρο.